Mirzo Ulug'bek β rasadxona qurgan hukmdor
Mirzo Ulug'bek Samarqandda rasadxona qurib, o'rta asrlarning eng aniq yulduzlar jadvalini tuzdi. U hukmdor bo'lishi bilan birga davrining yirik astronomi ham edi.
Hayoti
Mirzo Ulug'bek 1394-yilda tug'ilgan. U Amir Temurning nevarasi, Shohruh Mirzoning o'g'li edi.
Bolaligi bobosining yurishlari orasida o'tgan β u saroy bilan birga ko'chib yurgan va yosh chog'ida turli o'lkalarni ko'rgan. 1409-yildan boshlab Samarqand va Movarounnahrni boshqargan. Otasi vafotidan so'ng, 1447-yilda temuriylar davlatining oliy hukmdori bo'ldi.
Manbalarda uning hukmdor sifatidagi qiziqishi ilmga qaratilgani, harbiy ishlarga esa unchalik moyil emasligi qayd etiladi.
Rasadxona
Ulug'bekning asosiy ishi Samarqand yaqinida qurilgan rasadxona bo'ldi. Uning markazida ulkan tosh sekstant joylashgan edi β asbobning radiusi qirq metrdan oshgan.
Asbob shu qadar katta qilingani bejiz emas. Teleskopgacha bo'lgan davrda aniqlikka erishishning yagona yo'li asbobni kattalashtirish edi: yoy qanchalik uzun bo'lsa, uning har bir bo'linmasi shunchalik mayda burchakni o'lchashga imkon berardi. Asbobning bir qismi yer ostiga o'rnatilgani ham tasodif emas β bu uni shamol va harorat tebranishidan himoya qilgan.
Rasadxonada Ulug'bek yolg'iz emas edi. U yerda Qozizoda Rumiy, G'iyosiddin Jamshid Koshiy va Ali Qushchi kabi olimlar ishlagan. Kuzatishlar o'n yillar davomida olib borilgan.
Ziji
Kuzatishlar natijasi "Ziji jadidi Ko'ragoniy" nomli asarda jamlangan. Unda mingdan ortiq yulduzning o'rni keltirilgan β bu Ptolemey jadvalidan keyingi birinchi yirik mustaqil katalog edi.
Ulug'bek yulduz yilining uzunligini o'lchagan va uning natijasi bugungi qiymatdan bir daqiqadan kam farq qiladi. Teleskopsiz erishilgan bunday aniqlik o'sha davr uchun juda yuqori ko'rsatkich hisoblanadi.
Madrasalar
Ulug'bek Samarqand, Buxoro va G'ijduvonda madrasalar qurdirdi. Samarqanddagi madrasa Registon maydonining birinchi yirik binosi bo'ldi.
Bu madrasalarda faqat diniy fanlar emas, matematika va astronomiya ham o'qitilgan. Ulug'bekning o'zi ham dars berganligi manbalarda uchraydi. Buxorodagi madrasa peshtoqiga bilim olishni burch deb ta'kidlovchi yozuv bitilgan.
Halokati va merosi
Ulug'bekning ilmga berilgani saroydagi va ruhoniylar orasidagi qarshilikni kuchaytirdi. 1449-yilda u o'z o'g'li Abdullatif buyrug'i bilan o'ldirildi. Rasadxona vayron qilindi va uzoq vaqt yer ostida qolib ketdi.
Uning shogirdi Ali Qushchi jadvalni Usmonlilar davlatiga olib ketdi β asar shu yo'l bilan saqlanib qoldi. Keyinchalik u Yevropada ham nashr etilib, XVII asrgacha astronomlar undan foydalandi.
Rasadxona qoldiqlari 1908-yilda arxeolog Vasiliy Vyatkin tomonidan topilgan. Oydagi kraterlardan biri Ulug'bek nomi bilan atalgan.