Eksport va import muvozanati
Mamlakatga kiruvchi va undan chiquvchi tovar oqimi nisbati savdo balansini shakllantiradi. Maqolada bu nisbat nimani anglatishi va valyuta bilan qanday bog'liqligi tushuntiriladi.
Eksport va import tushunchalari
Eksport β ichkarida yaratilgan tovar va xizmatlarning tashqi xaridorlarga sotilishi, import esa tashqaridan keltirilgan mahsulotning ichki bozorga kirishi hisoblanadi. Birinchisi mamlakatga tashqi to'lov oqimini olib kirsa, ikkinchisi undan to'lovning chiqib ketishiga sabab bo'ladi. Ikkala oqim doim birga mavjud bo'ladi.
Shu ikki oqimning nisbati tashqi savdo holatini baholashda asosiy o'lchov sanaladi. Uni kuzatish iqtisodiyot tuzilishi haqida ko'p narsa aytadi.
Savdo balansi qanday shakllanadi
Savdo balansi ma'lum davr ichidagi eksport qiymati bilan import qiymati o'rtasidagi farq sifatida qaraladi. Eksport ustun kelsa balans ijobiy, import ustun kelsa salbiy qoldiq bilan yakunlanadi. Bu ko'rsatkich alohida olinganda hukm emas, balki tahlil uchun boshlang'ich nuqta hisoblanadi.
Balans holatini izohlash uchun uning ortidagi sabablarni ko'rish zarur. Bir xil natija turli sharoitda turlicha ma'no anglatadi.
Ijobiy va salbiy qoldiqning ma'nosi
Eksportning ustunligi odatda ichki ishlab chiqarishning tashqi bozorda talabgir ekanini bildiradi. Importning ustunligi esa har doim salbiy holat emas, chunki keltirilayotgan mahsulot uskuna va xomashyodan iborat bo'lsa, u kelajakdagi ishlab chiqarishga xizmat qiladi. Tayyor iste'mol mollari ustun bo'lgan holat esa boshqacha baholanadi.
Shu sababli qoldiq belgisidan ko'ra import tarkibi muhimroq ko'rsatkich sanaladi. Tahlil ana shu qatlamdan boshlanadi.
Valyuta kursi bilan bog'liqlik
Eksport tashqi valyutaning ichkariga kirishini, import esa uning chiqishini anglatadi. Bu oqimlar milliy pul birligiga bo'lgan talabni o'zgartiradi va shu orqali uning kursiga ta'sir ko'rsatadi. Kursning o'zgarishi esa o'z navbatida import mahsulotining ichki narxini va eksportning tashqi bozordagi qulayligini o'zgartiradi.
Demak, bog'liqlik ikki tomonlama bo'ladi. Bir jarayon ikkinchisini kuchaytirishi yoki yumshatishi mumkin.
Eksport tarkibining ahamiyati
Sotilayotgan mahsulotning turi hajmidan kam ahamiyatli emas. Faqat qayta ishlanmagan xomashyoga tayangan eksport tashqi narx tebranishlariga juda sezgir bo'ladi. Qayta ishlangan va turli-tuman mahsulotlar esa daromadni barqarorroq qiladi.
Shu bois tarkibning kengayishi ko'pincha alohida maqsad sifatida qaraladi. Bu bir kunlik emas, uzoq muddatli jarayon hisoblanadi.
Muvozanatga ta'sir qiluvchi omillar
Balans holatiga ichki ishlab chiqarish quvvati, mahsulotning tashqi bozordagi raqobatbardoshligi va aholining import mollariga bo'lgan talabi ta'sir ko'rsatadi. Ichkarida yaratilayotgan qiymat ortsa, tashqaridan keltirishga ehtiyoj tabiiy ravishda kamayadi. Sifat va xarajat bo'yicha ustunlik esa eksport imkoniyatini kengaytiradi.
Shu tariqa muvozanat masalasi savdo emas, balki ishlab chiqarish masalasiga aylanadi. Uni faqat tashqi choralar bilan hal qilib bo'lmaydi.