Ishlab chiqarish omillari haqida
Har qanday mahsulot bir necha turdagi resurslarning birikmasidan tug'iladi. Ishlab chiqarish omillari nima ekani va ularning har biri qanday hissa qo'shishi tushuntiriladi.
Omillar tushunchasining mazmuni
Ishlab chiqarish omillari deganda tovar va xizmat yaratishda foydalaniladigan asosiy resurs turlari tushuniladi. Ular tayyor mahsulotning o'zi emas, balki uni yaratish uchun sarflanadigan vositalardir. Iqtisodiy tahlilda bu resurslar odatda bir necha yirik guruhga ajratiladi.
Bunday guruhlash turli tarmoqlarni bir xil mantiq asosida taqqoslash imkonini beradi. Har bir guruhga to'lanadigan haq ham o'z nomi bilan ataladi.
Yer va tabiiy resurslar
Birinchi guruhga tabiat bergan barcha vositalar kiradi: yer maydoni, suv, foydali qazilma va tabiiy sharoit. Ularning miqdori ko'p hollarda tabiiy chegara bilan belgilanadi va tez ko'paytirilmaydi. Aynan shu xususiyat ularning qiymatiga kuchli ta'sir ko'rsatadi.
Bunday resursdan olinadigan daromad odatda renta tushunchasi orqali izohlanadi.
Mehnat va uning sifati
Mehnat insonning ishlab chiqarishga sarflagan jismoniy va aqliy kuchini bildiradi. Uning hissasi faqat sarflangan vaqt bilan emas, bilim, malaka va tajriba darajasi bilan ham o'lchanadi. Ta'lim va amaliy ko'nikma bir xil vaqt ichida yaratiladigan natijani sezilarli oshiradi.
Shu sababli malaka insoniy kapital sifatida alohida qaraladigan tushunchaga aylangan. Uning to'planishi uzoq vaqt talab qiladi va tez almashtirilmaydi.
Kapital va uning shakllari
Kapital deganda ishlab chiqarishda ishlatiladigan, avval yaratilgan vositalar tushuniladi: uskuna, bino, asbob va texnologik qurilma. U tabiiy resursdan farqli o'laroq insonning o'zi tomonidan yaratiladi va vaqt o'tishi bilan eskiradi. Kapital to'planishi jamg'arma va investitsiya orqali yuz beradi.
Iqtisodiy ma'noda kapital pul mablag'ining o'zi emas, aynan ishlab chiqarish vositalari to'plamini anglatadi.
Tadbirkorlik qobiliyati
Qolgan omillarni bir joyga keltirib, ularni ma'lum maqsadga yo'naltiruvchi kuch tadbirkorlik qobiliyati deb ataladi. U yangi imkoniyatni ko'rish, tashkil qilish va noaniqlik sharoitida qaror qabul qilishni o'z ichiga oladi. Bu faoliyat natijasi oldindan kafolatlanmaydi, shuning uchun tavakkal bilan bog'liq.
Aynan shu omil resurslar to'plamini harakatga keltiruvchi bo'g'in hisoblanadi.
Omillar birikmasi va unumdorlik
Har bir omil alohida holda kam natija beradi, samara ularning muvofiq nisbatda birikishidan tug'iladi. Bir omilni boshqalari o'zgarmagan holda oshirib borish esa qo'shimcha natijaning asta pasayishiga olib keladi. Bu qonuniyat unumdorlik tahlilining asosini tashkil qiladi.
Omillarni muvozanatli birlashtirish va texnologiyani yaxshilash unumdorlikni oshirishning asosiy yo'llari hisoblanadi. Shu sababli tahlilda alohida omil emas, ularning o'zaro nisbati e'tibor markazida turadi.