Talab va taklif qonuni sodda tilda
Talab va taklif bog'liqliklarini narxdan tashqari qaysi omillar siljitishi sodda tilda izohlanadi. Chiziq bo'ylab siljish bilan chiziqning ko'chishi o'rtasidagi farq ham ajratiladi.
Ikki bog'liqlik bir bozorda uchrashadi
Talab xaridorlarning har xil narx darajasida sotib olishga tayyor hajmini, taklif esa sotuvchilarning shu darajada bozorga chiqarishga tayyor hajmini bildiradi. Bular alohida-alohida shakllanadigan ikki bog'liqlik bo'lib, bir-birini avtomatik takrorlamaydi. Ular kesishgan joyda muvozanat hosil bo'lishi ma'lum, ammo qiziqarli savol boshqacha.
Asosiy savol shundaki, nima uchun bu bog'liqliklarning o'zi vaqt o'tishi bilan surilib turadi va bozor manzarasini o'zgartiradi.
Xaridor tomonini surib yuboradigan sabablar
Aholi daromadi ko'tarilganda odatiy mahsulotlarga bo'lgan qiziqish kengayadi, daromad qisqarganda esa torayadi. Xaridorlar didi va odati o'zgarishi ham xuddi shunday ta'sir qiladi, chunki mahsulotning qadri bozorda emas, odamlarning bahosida shakllanadi. Bozordagi xaridorlar sonining ko'payishi umumiy talabni kengaytiradi.
Bundan tashqari o'rinbosar mahsulot qimmatlashsa qo'shni tovarga qiziqish oshadi, to'ldiruvchi mahsulot qimmatlashsa esa aksincha pasayadi, kelgusi narx haqidagi kutilma ham bugungi xaridni tezlashtirishi mumkin.
Sotuvchi tomonini surib yuboradigan sabablar
Ishlab chiqarish xarajati oshsa, sotuvchi ilgarigi narxda kamroq hajm chiqarishga majbur bo'ladi. Xomashyo yoki energiya qiymatining ko'tarilishi ayni shunday ta'sir qiladi, texnologiyaning yaxshilanishi esa teskari yo'nalishda ishlaydi va bir xil xarajatga ko'proq mahsulot beradi.
Bozorga yangi ishlab chiqaruvchilarning kirishi umumiy taklifni kengaytiradi, ularning chiqib ketishi esa toraytiradi.
Chiziq bo'ylab yurish va chiziqning o'zi ko'chishi
Faqat narx o'zgarganda hajm o'sha bog'liqlikning ichida siljiydi, ya'ni bozor eski qoidada qoladi va yangi nuqtaga o'tadi xolos. Yuqorida sanalgan narxdan tashqari sabablar ta'sir qilganda esa butun bog'liqlik joyidan qo'zg'aladi va har bir narx darajasiga mutlaqo boshqa hajm to'g'ri keladi.
Bu ikki holatni ajratmaslik keng tarqalgan chalkashlik bo'lib, sababni natija bilan almashtirib yuborishga olib keladi.
Ba'zi mahsulotda javob keskin, ba'zisida sust
Narx o'zgarishiga bozor bir xil kuch bilan javob bermaydi. Zaruriy va o'rnini bosuvchisi kam bo'lgan mahsulotda narx sezilarli ko'tarilsa ham xarid hajmi ozgina qisqaradi, chunki undan voz kechish qiyin. Muqobili ko'p va kechiktirsa bo'ladigan tovarda esa kichik qimmatlashish ham xaridni keskin kamaytiradi.
Shu sezgirlik darajasi tufayli bir xil kattalikdagi narx o'zgarishi turli bozorlarda butunlay boshqacha natija beradi.
Sun'iy cheklov qo'yilganda
Narxga yuqori chegara β ya'ni ruxsat etilgan eng yuqori daraja β qo'yilsa va u muvozanatdan past bo'lsa, talab taklifdan oshib ketadi hamda tanqislik yuzaga keladi. Quyi chegara, ya'ni ruxsat etilgan eng past daraja, muvozanatdan yuqori belgilansa, aksincha, sotilmagan ortiqcha hajm to'planib qoladi. Har ikki holatda ham bozor uzatadigan signal buziladi.
Shu sababli narx erkin shakllanganda resurslar odatda samaraliroq taqsimlanadi deb hisoblanadi, chunki narx tanqislik va ortiqchalik haqidagi ma'lumotni tez uzatadi.