Iqtisodiyotda davlatning tartibga soluvchi roli
Xo'jalik hayotida qoidalar, jamoat ne'matlari va nazorat mexanizmlari qanday vazifa bajaradi. Tartibga solish vositalarining turlari neytral tarzda tushuntiriladi.
Tartibga solishning umumiy mazmuni
Tartibga solish deganda xo'jalik faoliyati uchun umumiy qoidalar o'rnatish va ularning bajarilishini ta'minlash tushuniladi. Bu tushuncha iqtisodiy nazariyada ma'muriy organning bozor jarayonlariga ta'sir ko'rsatuvchi vositalari majmui sifatida qaraladi. Vositalarning tarkibi va qamrovi turli tizimlarda bir xil bo'lmaydi.
Quyida faqat qanday vositalar mavjudligi va ular qanday vazifa bajarishi ko'rib chiqiladi. Ularning qay darajada qo'llanishi esa alohida muhokama mavzusi bo'lib qoladi.
Huquqiy asos va mulk munosabatlari
Har qanday bozor almashinuvi mulk huquqi aniq belgilangan va shartnoma bajarilishi ta'minlangan muhitda kechadi. Huquqiy qoidalar kimga nima tegishli ekanini va nizo qanday hal qilinishini oldindan ma'lum qiladi. Bu noaniqlikni kamaytirib, kelishuv xarajatini pasaytiradi.
Qoidalar barqaror bo'lganda ishtirokchilar uzoq muddatli reja tuzish imkoniga ega bo'ladi.
Jamoat ne'matlari va tashqi effektlar
Ba'zi ne'matlardan foydalanishdan hech kimni chetlatib bo'lmaydi va bir kishining foydalanishi boshqasiga to'sqinlik qilmaydi. Bunday ne'matlarni bozor mexanizmi yetarli hajmda taklif qila olmasligi nazariyada keng tan olingan. Xuddi shunday, jarayonda qatnashmagan tomonga tushadigan ta'sir ham narxda aks etmaydi.
Tartibga solish vositalari aynan shu turdagi holatlarni hisobga olish uchun ishlab chiqiladi.
Byudjet va soliq vositalari
Soliq yig'imi va byudjet xarajati orqali resurslarning bir qismi qayta taqsimlanadi. Soliq stavkasining tuzilishi ayrim faoliyat turlarini nisbatan qimmat, boshqalarini nisbatan arzon qiladi va shu orqali rag'batga ta'sir ko'rsatadi. Xarajat tomoni esa infratuzilma, ta'lim va boshqa yo'nalishlarni moliyalashtirish uchun ishlatiladi.
Har ikkala tomon ham umumiy talab darajasi va daromad taqsimotiga bilvosita ta'sir qiladi.
Pul muomalasiga oid vositalar
Pul massasi va foiz darajasiga ta'sir qiluvchi vositalar alohida guruhni tashkil etadi. Ular kredit shartlarini o'zgartirish orqali investitsiya va iste'mol qarorlariga ta'sir ko'rsatadi. Nazariyada bu vositalarning ta'siri darhol emas, ma'lum kechikish bilan namoyon bo'lishi qayd etiladi.
Shu kechikish tufayli natijani oldindan aniq o'lchash murakkab vazifa hisoblanadi. Nazariy adabiyotda bu vositalarning ta'sir doirasi bo'yicha turli qarashlar mavjud.
Samarani baholashdagi qiyinchilik
Har qanday vosita kutilgan natija bilan birga kutilmagan oqibat ham berishi mumkin. Ishtirokchilar yangi qoidaga moslashib, xatti-harakatini o'zgartiradi, shuning uchun dastlabki hisob amaldagi natijadan farq qilishi mumkin. Bundan tashqari, bir vaqtda ta'sir qiluvchi ko'p omilni ajratish oson emas.
Shu sabab vositalarning samarasi iqtisodiy tadqiqotlarda doimiy tahlil mavzusi bo'lib qoladi.