Xiva xonligi (XVI asr) β Xorazmdagi davlat
1511-yilda Elbarsxon boshchiligidagi guruh Xorazmni Safaviylardan tortib olib, mustaqil xonlikka asos soldi. 1598-yilda Amudaryo o'zanini o'zgartirgach, poytaxt Urganchdan Xivaga ko'chirildi.
Xorazm β alohida hudud
Xorazm qadimdan o'ziga xos madaniy hudud bo'lgan.
U Amudaryoning quyi oqimida, cho'l bilan o'ralgan vohada joylashgan. Bu joylashuv uni qo'shnilardan ajratib turardi.
Mo'g'ul bosqinida Urganch butunlay vayron qilingan edi.
XVI asr boshidagi vaziyat
1505-yilda Xorazmni Muhammad Shayboniyxon egallagan edi. 1510-yilda u Marv yaqinida halok bo'lgach, hududni Safaviylar Eroni egalladi β ammo bu hukmronlik bir yilcha davom etdi, xolos.
Shoh Ismoilning shialigi sunniy Xorazm aholisi va ruhoniylari orasida keskin qarshilik uyg'otdi.
Qizilbosh garnizoniga qarshi ko'tarilgan shu qarshilik yangi davlat uchun zamin bo'ldi.
Tashkil topishi
1511-yilda Elbarsxon boshchiligidagi guruh Xorazmni Safaviylardan tortib oldi va mustaqil xonlikka asos soldi.
Sulola chingiziy edi β Jo'chining o'g'li Shibon naslidan. Ular tarixda arabshohiylar deb ham ataladi.
Nima uchun Buxorodan ayri
Bu savol muhim, chunki shayboniylar ham xuddi shu Shibon naslidan edi.
Farq tarmoqda: ikki sulola bir ildizdan, ammo turli shoxdan chiqqan va bir-biriga bo'ysunishni istamasdi.
Geografiya buni mustahkamladi: Xorazm bilan Buxoro orasida cho'l yotardi β qo'shin o'tkazish ham, nazorat qilish ham qiyin edi. Shu sababli Xorazm boshidanoq alohida davlat bo'lib qoldi.
Poytaxt masalasi
Dastlab poytaxt Urganch edi.
1598-yilda Amudaryo o'zanini o'zgartirdi va Urganch suvsiz qoldi. Bu davlatni poytaxtni ko'chirishga majbur qildi β markaz Xivaga o'tdi. Xivaning poytaxt maqomini Arab Muhammadxon (1603-1621) rasman mustahkamladi.
Bu tabiat siyosiy qarorni belgilagan kam uchraydigan misollardan biri.
Dastlabki xususiyatlar
Yangi xonlik qo'shnilaridan kichik va kambag'al edi: hududning katta qismi cho'l, yashash faqat daryo bo'yida mumkin.
Xon hokimiyati kuchsiz edi β qabila boshliqlari mustaqil harakat qilardi. Bu tuzilma xonlikning butun tarixi davomida saqlanib qoldi.
Aholi tarkibi ham aralash edi: ko'chmanchi o'zbek qabilalari, turkmanlar va vohaning o'troq aholisi. Ko'chmanchi turkman qabilalari bilan munosabat davlatning doimiy muammosi bo'lib qoldi.
Qoraqalpoqlar esa ancha keyin qo'shildi: ular XVIII asrda Amudaryoning quyi oqimiga ko'chib kelgan va XIX asr boshida Xiva hokimiyatiga bo'ysundirilgan.
Erta davr haqida nimadan bilamiz
Xonlikning dastlabki asri haqida bilganimizning katta qismi bir manbadan keladi.
Abulg'ozi Bahodirxon (1643-1663) o'z sulolasi tarixini yozgan β hukmdorning o'zi tarixchi bo'lishi kam uchraydigan hol.
Uning "Shajarai turk" asarini 1665-yilda o'g'li Anushaxon nihoyasiga yetkazdi.
Manba bitta va voqealardan bir asr keyin yozilgani uchun tadqiqotchilar undagi ma'lumotlarni ehtiyotkorlik bilan baholaydi.
Ahamiyati
Xiva xonligining tashkil topishi bilan Markaziy Osiyoda Buxoro va Xorazm β ikkita alohida davlat markazi qaror topdi. Uchinchisi, Qo'qon xonligi, ancha keyin β 1709-yilda Farg'ona vodiysida shakllandi.
Xorazmning ayri yo'li esa uning o'ziga xos adabiy va musiqiy an'anasini saqlab qolishga imkon berdi.