Xalifa al-Ma'mun β "Bayt ul-hikma"ni yuksaltirgan xalifa
Xalifa al-Ma'mun 813-yildan 833-yilgacha hukmronlik qilib, Bag'doddagi "Bayt ul-hikma" markazini to'liq shaklga keltirdi. Uning saroyida al-Xorazmiy va al-Farg'oniy ishlagan.
Hayoti
Al-Ma'mun 786-yilda tug'ilgan. U Horun ar-Rashidning o'g'li edi.
Otasi vafotidan keyin u akasi al-Amin bilan taxt uchun urush olib bordi. Bu kurashda uning tayanchi Xuroson bo'ldi β u bir necha yil Marvda turib davlatni boshqargan.
813-yilda g'alaba qozonib xalifa bo'ldi va 833-yilgacha hukmronlik qildi.
Xuroson bilan bog'liqligi
Al-Ma'munning Markaziy Osiyo bilan aloqasi tasodifiy emas edi.
Uning onasi fors kelib chiqishiga ega bo'lgan, o'zi esa yoshligini Xurosonda o'tkazgan. Xalifa bo'lgach, u bir necha yil poytaxtni Marvda saqlab turdi va faqat keyin Bag'dodga ko'chdi.
Bu holat uning atrofidagi kishilar tarkibiga ta'sir qildi: saroyda Markaziy Osiyodan chiqqan olim va amaldorlar ko'p bo'lgan.
Bayt ul-hikma
Al-Ma'munning tarixdagi asosiy o'rni "Bayt ul-hikma" β Donishmandlik uyi bilan bog'liq.
Bu Bag'doddagi ilmiy markaz bo'lib, u yerda tarjima va tadqiqot ishlari olib borilardi. Muassasaning asosi otasi davrida qo'yilgan, ammo al-Ma'mun uni to'liq shaklga keltirdi.
U yerda yunon, fors, hind va suryoniy tilidagi asarlar arab tiliga o'girildi: Arastu, Aflotun, Evklid, Ptolemey, Gippokrat asarlari shular jumlasidan.
Bu ishning ahamiyati katta: agar tarjima qilinmaganida, antik ilmning ko'p qismi yo'qolib ketishi mumkin edi. Keyinchalik Yevropa bu asarlarni aynan arab tilidagi nusxalar orqali qaytadan o'rgandi.
Olimlar
Al-Ma'mun saroyida o'sha davrning eng kuchli olimlari ishlagan.
Muhammad al-Xorazmiy shu yerda algebra asarini yozgan. Ahmad al-Farg'oniy astronomiya bo'yicha qo'llanmasini shu muhitda yaratgan.
Ya'ni Markaziy Osiyodan chiqqan olimlarning jahon ilmiga qo'shgan hissasi ko'p jihatdan shu markazda shakllangan.
Yer o'lchovi
Al-Ma'munning shaxsiy tashabbusi bilan amaliy ilmiy tadqiqot o'tkazildi: Yer meridiani bir gradusining uzunligini o'lchash.
Buning uchun olimlar guruhi Suriya cho'liga chiqib, aniq masofani o'lchagan va astronomik kuzatish bilan solishtirgan.
Bu diqqatga sazovor hodisa: hukmdor nazariy savolga javob olish uchun davlat mablag'i bilan dala ekspeditsiyasi uyushtirgan.
Mo''taziliya
Al-Ma'mun aqidada mo''taziliy oqimini qo'llab-quvvatlagan β bu yo'nalish aqlga katta o'rin berardi.
U bu qarashni davlat darajasida joriy etishga urindi va boshqacha fikrdagilarni ta'qib qildi. Bu siyosat tanqid qilingan va keyingi xalifalar undan voz kechgan.
Merosi
Al-Ma'mun ilm-fanga davlat homiyligining eng yorqin misollaridan biri sifatida qaraladi.
Uning davrida boshlangan tarjima harakati islom oltin davrining ilmiy poydevorini yaratdi.