Iqtisodiy inqiroz qanday kechadi
Inqiroz to'satdan boshlanmaydi, unga bir muncha vaqt to'planib boradigan nomutanosibliklar sabab bo'ladi. Maqolada uning bosqichlari va iqtisodiyotga ta'siri ko'rib chiqiladi.
Inqiroz tushunchasining mohiyati
Iqtisodiy inqiroz β ishlab chiqarish, savdo va bandlikning bir vaqtning o'zida sezilarli darajada qisqarishi bilan tavsiflanadigan holat hisoblanadi. U alohida bir tarmoq bilan cheklanmay, iqtisodiyotning ko'p qismiga tarqaladi. Shu keng qamrov uni oddiy tanazzuldan farqlaydi.
Inqiroz iqtisodiy faollikning davriy tebranishlari tarkibiy qismi sifatida qaraladi. Uning kelib chiqishi har safar o'ziga xos bo'ladi.
To'planib boradigan nomutanosibliklar
Inqirozdan oldingi davrda odatda kutilmalar juda yuqori bo'ladi. Ishlab chiqarish, qurilish yoki qarz olish haddan ortiq kengayadi, chunki barcha ishtirokchi o'sish davom etishiga ishonadi. Real ehtiyoj bilan yaratilgan quvvat o'rtasidagi farq esa asta-sekin kattalashib boradi.
Bu farq uzoq vaqt ko'zga tashlanmasligi mumkin. Ammo u yig'ilib borgani sari tizim zaiflashadi.
Ishonchning yo'qolishi
Biror bo'g'inda kutilgan natija chiqmasa, ishtirokchilar orasida shubha paydo bo'ladi. Shubha tarqalgan sari yangi qaror qabul qilish sekinlashadi, xarid va sarmoya kechiktiriladi. Aynan shu keskin burilish nuqtasi inqirozning ko'zga ko'rinadigan boshlanishi hisoblanadi.
Ishonch iqtisodiy jarayonlarning ko'rinmas asosi sanaladi va u susayganda hech qanday tashqi turtki mexanizmni avvalgi tezlikda ishlata olmaydi. Shu bois kutilmalarning o'zgarishi ko'pincha moddiy omillardan kuchliroq ta'sir ko'rsatadi.
Faollikning qisqarishi
Talab pasaygach, ishlab chiqarish hajmi ham kamayadi va omborlarda sotilmagan mahsulot to'planadi. Tashkilotlar xarajatni qisqartirishga o'tadi, bu esa ish o'rinlariga ta'sir qiladi. Daromadi kamaygan aholi xaridni yanada cheklaydi va aylanma o'zini o'zi kuchaytirib boradi.
Shu tarzda dastlabki turtki butun tizim bo'ylab tarqaladi. Bu bosqich odatda eng og'ir kechadi.
Qayta joylashuv bosqichi
Pasayish davom etar ekan, samarasiz faoliyat yuritayotgan ishtirokchilar bozordan chiqadi va resurslar bo'shaydi. Narxlar va kutilmalar real holatga yaqinlashadi, ortiqcha quvvat asta-sekin kamayadi. Bu og'riqli bosqich bo'lsa ham, u keyingi barqaror holat uchun zamin tayyorlaydi.
Aynan shu davrda tarkibiy o'zgarishlar yuz beradi. Iqtisodiyot avvalgi shakliga aynan qaytmaydi.
Tiklanish va olinadigan saboq
Muvozanat tiklanib, kutilmalar barqarorlashgach, faollik yana asta-sekin ko'tarila boshlaydi. Tiklanish odatda pasayishga qaraganda sekinroq kechadi, chunki ishonchni qayta qurish vaqt talab qiladi. Yangi o'sish esa ko'pincha boshqa tarmoqlar hisobiga shakllanadi.
Har bir inqiroz tizimdagi zaif joylarni ochib beradi va ular avval e'tibordan chetda qolgan bo'lishi mumkin. Shu sababli u faqat yo'qotish emas, balki qoidalarni qayta ko'rib chiqish uchun asos sifatida ham qaraladi.