Qishloq xo'jaligi iqtisodiyotining xususiyatlari
Qishloq xo'jaligi tabiiy omilga bog'liqligi va mavsumiyligi bilan boshqa tarmoqlardan ajralib turadi. Uning iqtisodiy xususiyatlari va oziq-ovqat ta'minotidagi o'rni yoritiladi.
Tabiiy omilga bog'liqlik
Qishloq xo'jaligi ishlab chiqarishi tabiiy sharoitga bevosita bog'liq bo'lgan yagona yirik tarmoqlardan biri sanaladi. Iqlim, tuproq holati va suv ta'minoti hosil hajmini belgilaydi va bu omillarni to'liq nazorat qilish imkoni yo'q. Shu sababli natija oldindan aniq rejalashtirilishi qiyin bo'ladi.
Bu bog'liqlik tarmoqni boshqa ishlab chiqarish sohalaridan tubdan farqlaydi. Zavod sharoitida boshqarilishi mumkin bo'lgan omillar bu yerda tashqi holatga tobe bo'ladi.
Ishlab chiqarish siklining mavsumiyligi
Qishloq xo'jaligida mehnat va xarajat yil davomida bir tekis taqsimlanmaydi. Ekish va yig'im davrida talab keskin oshadi, oraliq davrda esa sezilarli pasayadi. Bu holat mehnat resurslaridan foydalanishda o'ziga xos muammo tug'diradi.
Mablag' oqimi ham xuddi shunday notekis bo'ladi, chunki xarajat oldin, daromad esa keyin yuzaga keladi. Bu vaqt farqi tarmoqning moliyaviy xususiyatini belgilaydi.
Yer resursining cheklanganligi
Yer qishloq xo'jaligining asosiy ishlab chiqarish vositasi bo'lib, uning miqdorini oshirib bo'lmaydi. Boshqa tarmoqlarda quvvatni kengaytirish mumkin, bu yerda esa faqat unumdorlikni oshirish yo'li qoladi. Shuning uchun texnologiya va agrotexnika usullari alohida ahamiyat kasb etadi.
Yerdan noto'g'ri foydalanish uning sifatini pasaytiradi va bu jarayonni tiklash uzoq vaqt talab qiladi. Bu jihat resursga ehtiyotkor munosabatni taqozo etadi.
Talab va narxning o'zgaruvchanligi
Oziq-ovqat mahsulotlariga talab nisbatan barqaror bo'ladi, chunki u asosiy ehtiyojga bog'liq. Ammo taklif hosildorlikka qarab keskin o'zgarishi mumkin va bu narxning sezilarli tebranishiga olib keladi. Kichik hajmdagi taklif o'zgarishi ham narxda katta aks sado beradi.
Bu xususiyat ishlab chiqaruvchi uchun daromadning barqarorsizligini keltirib chiqaradi. Shu sababli tarmoqda xavfni yumshatuvchi mexanizmlarga ehtiyoj kuchli bo'ladi.
Qayta ishlash va qo'shilgan qiymat
Xom mahsulotning qiymati odatda past bo'ladi, qayta ishlash esa uni sezilarli oshiradi. Qayta ishlash bo'g'ini rivojlangan iqtisodiyotlarda tarmoq daromadining asosiy qismi shu bosqichda hosil bo'ladi. Bu bo'g'in yetishmasa, xom ashyo arzon narxda chiqib ketadi.
Qayta ishlash bundan tashqari mahsulotning saqlanish muddatini uzaytiradi. Natijada mavsumiy ortiqchalikni keyingi davrga o'tkazish imkoni paydo bo'ladi.
Oziq-ovqat ta'minoti va barqarorlik
Tarmoqning yakuniy vazifasi aholini oziq-ovqat bilan ta'minlashdan iborat. Shu bois u iqtisodiy jihatdan boshqa sohalar bilan bir qatorda, ijtimoiy barqarorlik masalasi sifatida ham qaraladi. Ta'minotdagi uzilish umumiy narx darajasiga tez ta'sir ko'rsatadi.
Aynan shu sabab tufayli tarmoq ko'pchilik iqtisodiy tizimlarda alohida e'tibor ostida bo'ladi. Uning holati keng doiradagi jarayonlarga bog'lanib ketadi.