Sanoat tarmoqlarining iqtisodiyotdagi o'rni
Sanoat xomashyoni tayyor mahsulotga aylantiruvchi bo'g'in sifatida boshqa sohalarni ham harakatga keltiradi. Tarmoqlar tarkibi va ularning o'zaro bog'liqligi tushuntiriladi.
Sanoat tushunchasi va tarkibi
Sanoat deganda xomashyoni qayta ishlab, undan foydalanishga yaroqli mahsulot yaratuvchi faoliyat turlari majmui tushuniladi. U qishloq xo'jaligi va xizmat sohasi bilan birga xo'jalikning asosiy tarkibiy qismlaridan biri hisoblanadi. Ichkarida esa u ko'plab tarmoq va kichik tarmoqlarga bo'linadi.
Bunday bo'linish har bir yo'nalishning texnologiyasi va resurs ehtiyoji turlicha bo'lganidan kelib chiqadi.
Qazib olish va qayta ishlash
Qazib olish tarmoqlari tabiiy resursni yer ostidan yoki tabiatdan olish bilan shug'ullanadi. Qayta ishlash tarmoqlari esa olingan xomashyoni bosqichma-bosqich murakkabroq mahsulotga aylantiradi. Zanjirning har bir bosqichida mahsulotga qo'shimcha qiymat qo'shiladi.
Qayta ishlash ulushi yuqori bo'lgan tuzilma odatda barqarorroq daromad manbayi sifatida qaraladi. Xomashyo narxi tebrangan paytda bunday tuzilma kamroq zarar ko'radi.
Og'ir va yengil sanoat
Shartli ravishda og'ir sanoat asosan boshqa ishlab chiqarish uchun zarur vositalarni yaratadi: metall, mashina, uskuna va materiallar. Yengil sanoat esa bevosita iste'molchiga mo'ljallangan mahsulot chiqaradi. Birinchi guruh kapital talab qiladi, ikkinchisi ko'pincha ishchi kuchiga ko'proq tayanadi.
Ikkala yo'nalish bir-birini to'ldiradi, chunki biri vosita, ikkinchisi yakuniy mahsulot beradi.
Tarmoqlararo bog'liqlik
Sanoat tarmoqlari bir-birining mahsulotini iste'mol qilib, uzun aloqalar tarmog'ini hosil qiladi. Bitta tarmoqdagi o'sish unga xomashyo, energiya va xizmat yetkazib beruvchilarda ham talab yaratadi. Bu tarqaluvchi ta'sir ko'paytiruvchi samara sifatida izohlanadi.
Shu sababli sanoat ko'pincha boshqa sohalarni harakatga keltiruvchi bo'g'in deb baholanadi. Bog'liqlik kuchli bo'lgani uchun uzilish ham xuddi shunday tez tarqaladi.
Bandlik va malaka talabi
Sanoat sezilarli miqdorda ish o'rni yaratadi va ular ko'pincha aniq malaka talab qiladi. Texnika bilan ishlash ko'nikmasi kasbiy ta'lim tizimiga bevosita bog'liq bo'lgani uchun bu soha ta'lim yo'nalishlariga ham ta'sir qiladi. Malaka oshgani sari mehnat unumdorligi va daromad darajasi ko'tariladi.
Avtomatlashtirish esa ish o'rinlari tarkibini o'zgartirib, talab qilinadigan ko'nikmalarni siljitadi.
Tarmoq tarkibining o'zgarishi
Xo'jalik rivojlangan sari sanoat ichidagi nisbatlar o'zgarib boradi: oddiy qayta ishlashdan murakkabroq va bilim talab qiladigan yo'nalishlarga siljish kuzatiladi. Xizmat sohasining ulushi ortsa ham, sanoat unga texnika va material yetkazib beruvchi sifatida saqlanib qoladi. Ikki soha o'rtasidagi chegara ham asta xiralashadi.
Shu sababli tarmoq tarkibini kuzatish xo'jalikning umumiy rivojlanish yo'nalishini tushunishga yordam beradi.