Somoniylar davlati β Buxoro oltin davri
892-yilda Ismoil Somoniy Buxoroni poytaxt qilgan va davlat amalda mustaqil bo'lgan. Rudakiy she'riyati shu muhitda shakllangan, Ibn Sino esa saroy kutubxonasidan foydalanib ilm olgan.
Tashkil topishi
Somoniylar dastlab Abbosiylar xalifaligi nomidan Movarounnahrni boshqargan.
892-yilda Ismoil Somoniy hokimiyatni to'liq qo'lga oldi va Buxoroni poytaxt qildi.
Rasmiy jihatdan xalifaga bo'ysunish saqlandi β uning nomi xutbada tilga olinardi. Amalda esa davlat mustaqil edi.
Bu o'sha davr uchun odatiy shakl: shaklan bo'ysunish, amalda mustaqillik.
Hududi
Davlat Movarounnahr va Xurosonni qamragan.
Shimolda chegara dashtga borib taqalardi, janubi hozirgi Afg'onistonni o'z ichiga olardi.
Boshqaruv
Somoniylarda tartibli devon tizimi ishlagan.
Soliq, pochta, harbiy ishlar va saroy xo'jaligi uchun alohida idoralar bor edi.
Bu tuzilma fors boshqaruv an'anasidan olingan va u keyingi mintaqa davlatlariga namuna bo'ldi.
Madaniy yuksalish
Somoniylar davri Markaziy Osiyo madaniyatining muhim pallasi.
Fors-tojik adabiyoti qayta uyg'ondi: Rudakiy ijodi shu muhitda shakllandi. U fors she'riyatining asoschisi hisoblanadi.
Buxorodagi saroy kutubxonasi mashhur edi. Ibn Sino aynan shu to'plamdan foydalanib ilm olgan β u o'z tarjimai holida bu haqda yozgan.
Bu tasodif emas: barqaror davlat va boy poytaxt ilm uchun sharoit yaratdi.
Savdo
Somoniylar davri mintaqa savdosining gullagan pallasi.
Buxoro va Samarqand orqali o'tgan yo'llar shimolga β Volga bo'yi va Yevropaga qadar cho'zilgan.
Somoniy kumush tangalari Skandinaviyagacha yetib borgan. Bugungi kunda o'sha yerlardagi xazina topilmalarida ular ko'plab uchraydi.
Bu savdo tarmog'ining qanchalik keng bo'lganini ko'rsatadi.
Turkiy g'ulomlar
Somoniylar qo'shinida turkiy g'ulomlar β sotib olingan va tarbiyalangan jangchilar muhim o'rin tutgan.
Bu tizim vaqt o'tib davlatga qarshi ishladi: g'ulom sarkardalar kuchayib, mustaqil harakat qila boshladi.
Mahmud G'aznaviyning otasi shunday sarkarda edi β u G'aznada o'z hokimiyatini o'rnatdi.
Bu naqsh tarixda ko'p takrorlanadi: yollangan qo'shin oxirida o'z xo'jayinini ag'daradi.
Yakuni
Somoniylar davlati X asr oxirida quladi.
Uni ikki tomondan zarba yemirdi: shimoldan qoraxoniylar, janubdan g'aznaviylar.
Merosi
Somoniylar davri Markaziy Osiyoda mustaqil davlatchilikning tiklanishi sifatida qaraladi.
Buxorodagi Ismoil Somoniy maqbarasi mintaqadagi eng qadimiy saqlanib qolgan islomiy inshootlardan biri.
Tojikistonning milliy valyutasi shu sulola nomi bilan atalgan. Sulola nomi keyingi davrlarda ham madaniy yuksalish o'lchovi sifatida tilga olinadi.