Tarix

1721-yilda e'lon qilingan imperiya Sibirdan Boltiqbo'yigacha kengaydi va XIX asrda Turkistonga yetib keldi. Toshkent 1865-yilda olindi, mintaqa iqtisodi esa paxtaga qayta qurildi.

Ost-Hind kompaniyasi savdo punktlaridan hudud boshqarishga o'tdi, toj esa Hindistonni 1858-yilda o'z zimmasiga oldi. Imperiyaning tayanchi flot va bilvosita boshqaruv usuli edi.

Chorva, chig'anoq va tuz uzoq vaqt pul o'rnida ishlatilgan. Lidiya tangalaridagi asosiy yangilik metall emas, vazn va tarkibni kafolatlagan muhr edi — u har savdoda tarozini keraksiz qildi.

Osmon dastlab taqvim vazifasini bajargan: ekish va ko'chish vaqti yulduzlar holatiga qarab belgilangan. Ptolemey modelidan Kopernik va Nyutongacha bo'lgan yo'l shu kuzatuvlar ustiga qurildi.

XV asr oxiridagi geografik kashfiyotlardan boshlangan davr Amerika, Osiyo va Afrikani uch to'lqinda qamradi. Afrika xaritasidagi to'g'ri chiziqli chegaralar aynan shu davrdan qolgan.

Qog'oz, Ipak yo'li boyligi va arab tilining umumiyligi ilm uchun sharoit yaratdi. Al-Xorazmiy, Beruniy va Ibn Sino asarlari keyinchalik Yevropaga arabcha matnlar orqali yetib bordi.

Atamani XIX asrda geograf Rixthofen kiritgan, savdo esa estafeta tarzida — har savdogar o'z bo'lagida — kechgan. Tog' dovonlari va Zarafshon vodiysi yo'lni shu hududga siqib qo'ygan.

Eng qadimgi matnlar she'r emas, ombor va qarz hisobi bo'lgan. Rasm belgilaridan alifboga o'tish, arzon qog'oz va bosma dastgoh yozuvni bosqichma-bosqich hammaning mulkiga aylantirdi.

Modu shanyuy tarqoq urug'lardan yagona kuch yaratdi va bu tuzilma keyingi dasht davlatlariga namuna bo'ldi. Ular bilan kurash Ipak yo'lining ochilishiga bevosita sabab bo'lgan.

Qora dengiz bo'yidan Oltoygacha yoyilgan bu ko'chmanchilar ot va kompozit kamonga tayangan. Ular haqidagi bilimning katta qismi qo'rg'on qazishmalari va hayvon uslubidagi buyumlardan olingan.

Livan va Suriya sohilidagi Tir, Sidon va Bibl shaharlari dengiz savdosi bilan yashagan. Ularning yigirma ikkitaga yaqin belgidan iborat alifbosi yozuvni oddiy savdogar uchun ham ochiq qildi.

Finikiyaliklar asos solgan bu shahar yer istilosiga emas, flot va savdoga tayangan, qo'shini esa yollanma edi. Gannibal Kannada g'alaba qozondi, ammo Rimning o'zini ola olmadi.

Sahroi Kabir chekkasidagi imperiya shimolga oltin, janubga tuz oqadigan karvon yo'llari ustida turgan. Mansa Musoning haj safaridan keyin Mali Yevropa xaritalarida paydo bo'ldi.

1420-yillarda qurilgan rasadxonaning asosiy asbobi yer ostiga o'yilgan ulkan sekstant edi. Qoziyzoda Rumiy, Koshiy va Ali Qushchi ishtirokida mingdan ortiq yulduz o'rni qaytadan o'lchandi.

Boltiqdan Qora dengizga ketgan daryo savdo yo'li ustida shakllangan davlat 988-yilda nasroniylikni qabul qildi. Bu tanlov mintaqani Vizantiya madaniy doirasiga bog'lab qo'ydi.

Poytaxt Chananda fors savdogarlari, sug'd karvonboshilari va hind rohiblari yonma-yon yashagan. U Tszetyan xitoy tarixida rasman imperator unvonini olgan yagona ayol bo'lgan.

Lyu Ban asos solgan sulola konfutsiychilikni davlat mafkurasi qildi va mansabga imtihon orqali qabul tizimini boshladi. Chjan Tsyanning g'arbga safari muntazam savdo yo'liga turtki berdi.

1368-yilda mo'g'ul Yuan sulolasini ag'dargan Min o'zini xitoy hokimiyatining tiklanishi deb ko'rsatdi. Chjen Xe safarlari to'xtatilgach, mamlakat dengizdan chekindi va ichkariga yopildi.

750-yilda umaviylarni ag'dargan sulola markazni sharqqa ko'chirdi va 762-yilda Bag'dodni qurdi. Bayt ul-hikmada tarjima va tadqiqot yonma-yon yuritilgan, al-Xorazmiy shu muhitda ishlagan.

Movarounnahrdan siqib chiqarilgan Bobur 1526-yilda Panipatda g'alaba qozonib yangi davlatga asos soldi. Akbar jizya solig'ini bekor qildi, Shoh Jahon davrida esa Toj Mahal qurildi.

661-yilda hokimiyatni olgan sulola poytaxtni Damashqqa ko'chirdi va xalifalikni merosiy monarxiyaga aylantirdi. Quteyba ibn Muslim yurishlaridan keyin Movarounnahr xalifalik tarkibiga kirdi.

Yer egalarining qurolli xizmatchilaridan chiqqan tabaqa XII asrda hokimiyatni qo'lga oldi. Bushido kodeksi esa jang davrida emas, urushlar tugagan Tokugava zamonida yozma shaklga keltirilgan.

XIII asrda tuzilgan bu sud organi bid'atchilarni aniqlash bilan shug'ullangan, o'lim hukmini esa dunyoviy hokimiyat ijro etgan. Qurbonlar soni bo'yicha arxiv raqamlari afsonadan ancha kichik.

Skandinaviyadagi dehqonlar uchun dengiz yurishi mavsumiy ish edi, savdo tarmog'i esa Volgadan Konstantinopolgacha yetgan. Leyf Erikson Shimoliy Amerikaga XI asr boshida borgan.