Tarix

Yadro quroli ikki tomonni bevosita to'qnashuvdan tiydi, ziddiyat esa Koreya, Vetnam va Afg'onistondagi urushlarda kechdi. 1989-yilda Berlin devori quladi, 1991-yilda Sovet Ittifoqi tarqaldi.

1497-yilda yo'lga chiqqan Vasko da Gama Afrikani aylanib o'tib, 1498-yilda Kalikut portiga yetdi. Savdo asta-sekin dengizga ko'chdi, Ipak yo'li shaharlari daromadidan ayrila boshladi.

1526-yilda Panipat jangidan keyin Bobur Hindistonda yangi davlatga asos soldi. Uni Akbarshoh mustahkamladi, Shohjahon davrida Toj Mahal qurildi; saltanat uch asrdan ortiq yashadi.

1517-yilda Martin Lyuter indulgensiyaga qarshi tezislar yozdi va bosmaxona ularni kutilmagan tezlikda tarqatdi. Natijada G'arbiy nasroniylik bo'lindi, Yevropa esa uzoq diniy urushlarga kirdi.

1492-yilda Kolumb Atlantikani kesib o'tdi va yetgan yerini Osiyoning chekkasi deb o'yladi. Safar ikki qit'a o'rtasida doimiy aloqa boshladi, mahalliy aholi uchun esa halokatli bo'ldi.

XV asr o'rtasida Iogann Gutenberg harf quyish qolipi, moyli siyoh va uzum presidan moslashtirilgan dastgohni birlashtirdi. Ellik yil ichida Yevropada yuzlab bosmaxona ochildi.

1453-yilda Mehmed II qo'shini yetti haftalik qamaldan keyin Konstantinopolni egalladi. Ulkan zambaraklar asrlar davomida ishonchli bo'lgan tosh devorni eskirtirdi, imperiya esa tugadi.

XIV asrda Italiyada boshlangan harakat antik matnlarni qayta kashf etdi va gumanizmni o'zak qilib oldi. San'atda chiziqli perspektiva va anatomiya, homiylikda esa Medichi oilasi asosiy o'rin tutdi.

Marko Polo 1271-yilda Venetsiyadan yo'lga chiqib, Xubilayxon saroyida yillar davomida xizmat qildi. Uning kitobi Genuya qamog'ida yozilgan va Yevropada Osiyo haqidagi asosiy manba bo'lgan.

1347-yilda dengiz orqali Yevropaga kirgan vabo uch-to'rt yil ichida butun qit'ani qamrab oldi. Ishchi kuchi keskin kamaydi, omon qolganlar qadri oshdi va feodal tuzilma zaiflashdi.

Yuz yillik urush aslida bir yuz o'n olti yil davom etgan va u uzluksiz bo'lmagan. Angliya uzun kamon yordamida ustun kelgan, 1429-yildan keyin esa tashabbus Fransiyaga o'tgan.

1370-yilda Amir Temur mayda bekliklarga bo'lingan Movarounnahrda hokimiyatni qo'lga oldi va Samarqandni poytaxt qildi. Zabt etilgan o'lkalardan hunarmand va me'morlar shu yerga ko'chirildi.

1420-yillarda Samarqand yaqinida qurilgan rasadxonaning asosiy asbobi radiusi qirq metrdan oshgan sekstant edi. Kuzatishlar mingdan ortiq yulduz o'rnini bergan jadvalda jamlandi.

Miloddan avvalgi VI asrda Kir Buyuk Ahamoniylar imperiyasiga asos soldi. U o'sha davrgacha mavjud bo'lgan eng katta davlat edi va boshqaruvda yangi usul joriy etdi.

Afinada fuqarolar deputat saylamas, qonunlarni xalq majlisida o'zlari muhokama qilib ovoz berardi. Lavozimlar ko'pincha qur'a bilan taqsimlanar, fuqarolik esa tor doiraga berilgan edi.

An'anaga ko'ra Rim miloddan avvalgi 753-yilda tashkil etilgan. Romul va Rem haqidagi rivoyat afsona, ammo arxeologiya o'sha davrda qishloq bo'lganini tasdiqlaydi.

Vikinglar VIII-XI asrlarda Yevropa sohillarida bosqin qildi, ammo ular ayni paytda savdogar va kashfiyotchi ham edi. Ular Amerikaga Kolumbdan besh asr oldin yetgan.

1095-yildagi chaqiriqdan keyin yo'lga chiqqan qo'shinlar Antioxiyani sakkiz oylik qamaldan so'ng oldi. 1099-yilda Quddus egallandi va shaharda ommaviy qirg'in uyushtirildi.

1219-yilda Chingizxon qo'shini Xorazmshohlar davlatiga bostirib kirdi: O'tror, Buxoro, Samarqand va Urganch birin-ketin olindi. Eng og'ir zarba sug'orish tizimiga tegdi va yer cho'lga aylandi.

1258-yilda Hulaguxon qo'shini Bag'dodni bir necha haftada oldi va Abbosiylar xalifaligiga barham berdi. Kutubxonalar yo'q qilindi, shahar ilm markazi sifatidagi o'rnini yo'qotdi.

762-yilda xalifa al-Mansur buyrug'i bilan Bag'dod dumaloq reja asosida qurildi. Bir necha o'n yil ichida u dunyoning eng katta shaharlaridan biriga va tarjima ishining markaziga aylandi.

Bag'doddagi Bayt ul-Hikma al-Ma'mun davrida to'liq shaklga keldi; u yerda yunon, fors va hind asarlari arab tiliga o'girildi. Ba'zi yunon matnlari faqat shu tarjimalarda saqlangan.

Somoniylar 819-yilda xalifalik noibligidan boshlab ko'tarildi. Ismoil Somoniy Buxoroni poytaxt qildi va 900-yilda Saffariylar hukmdorini yengdi — shundan keyin davlat amalda mustaqil bo'ldi.

Miloddan avvalgi I asrda Rim respublikasi ketma-ket fuqarolar urushlaridan keyin quladi. Askarlarning sadoqati davlatdan sarkardaga ko'chgach, hokimiyat Oktavian qo'lida to'plandi.