Tarix

Poytaxt Chananda fors savdogarlari, sug'd karvonboshilari va hind rohiblari yonma-yon yashagan. U Tszetyan xitoy tarixida rasman imperator unvonini olgan yagona ayol bo'lgan.

661-yilda hokimiyatni olgan sulola poytaxtni Damashqqa ko'chirdi va xalifalikni merosiy monarxiyaga aylantirdi. Quteyba ibn Muslim yurishlaridan keyin Movarounnahr xalifalik tarkibiga kirdi.

Rim imperiyasi qulagach markaziy hokimiyat va pul yo'qoldi, xizmatga haq to'lashning ishonchli yo'li esa yer berish bo'lib qoldi. Shahar, savdo va o't ochar qurol bu tartibni yemirdi.

1368-yilda mo'g'ul Yuan sulolasini ag'dargan Min o'zini xitoy hokimiyatining tiklanishi deb ko'rsatdi. Chjen Xe safarlari to'xtatilgach, mamlakat dengizdan chekindi va ichkariga yopildi.

Movarounnahrdan siqib chiqarilgan Bobur 1526-yilda Panipatda g'alaba qozonib yangi davlatga asos soldi. Akbar jizya solig'ini bekor qildi, Shoh Jahon davrida esa Toj Mahal qurildi.

Ardabildagi so'fiylik tariqatidan chiqqan sulola 1501-yilda Tabrizni egallab hokimiyatga keldi. Abbos I poytaxtni Isfahonga ko'chirdi, armiyani isloh qildi va shaharni qayta qurdi.

Ming urug'idan chiqqan sulola tuzgan xonlik XIX asr boshida Toshkent va Turkistonni ham o'z ichiga oldi. Umarxon saroyida Nodira, Uvaysiy va Mahzuna ijod qilgan adabiy doira shakllandi.

Kichik Osiyodagi kichik beklikdan ko'tarilgan davlat 1453-yilda Konstantinopolni egalladi. Ko'p dinli aholi millat tizimi orqali boshqarilgan, qo'shin o'zagini esa yanicharlar tashkil etgan.

1040-yilda Dandanakanda g'aznaviylarni yenggan saljuqiylar Xurosondan Bag'dodgacha yoyildi. Manzikert jangidan keyin chegara ochilib qoldi va turkiy qabilalar Anadoliga kira boshladi.

Saljuqiylar noibligidan boshlangan davlat Alouddin Muhammad davrida eng katta chegaraga yetdi, ammo ichdan bog'lanmagan edi. O'tror voqeasidan keyingi bosqin uni ikki yilda tugatdi.

1206-yilgi qurultoydan boshlangan imperiya Ipak yo'lini bir davlat ichiga oldi va pochta tizimini yo'lga qo'ydi. Uning bahosi bo'lingan: bir tomonda vayronagarchilik, boshqa tomonda ochilgan yo'llar.

Jo'chi ulusidan o'sgan davlat Sirdaryo bo'yidan Dneprgacha cho'zilgan va rus knyazliklaridan soliq olgan. Amir Temurning ikki yurishidan keyin u iqtisodiy zaminidan ayrildi.

Somoniylar xizmatidagi turkiy g'ulom sarkardalar tuzgan davlat G'azna shahridan turib boshqargan. Mahmud Hindistonga o'n yettiga yaqin yurish qilgan, Beruniy esa uning saroyida ishlagan.

Shayboniylar tugagach hokimiyatni olgan sulola davrida dengiz yo'llari ochilib, Ipak yo'li ahamiyatini yo'qota boshladi. Shunga qaramay Registondagi Sherdor va Tillakori madrasalari shu asrda qurildi.

Poytaxtda yuzlab madrasa ishlagan va talabalar Volga bo'yidan Hindistongacha bo'lgan yerlardan kelgan. XX asr boshida jadidlar bu tizimni eskirgan deb hisoblab, yangi usul maktabini taklif qildi.

Chingiziy naslidan bo'lmagani uchun ular xon emas, amir unvonini olgan va qonuniylikni diniy yo'l bilan izlagan. 1868-yildan amirlik Rossiya protektorati maqomida yashadi.

Urganch suvsiz qola boshlagach poytaxt Xivaga ko'chirilgan, xonlik esa doimiy mablag' tanqisligida yashagan. Feruz davrida maqom an'anasi tartibga solindi va shaharda bosmaxona ochildi.

892-yilda Ismoil Somoniy Buxoroni poytaxt qilgan va davlat amalda mustaqil bo'lgan. Rudakiy she'riyati shu muhitda shakllangan, Ibn Sino esa saroy kutubxonasidan foydalanib ilm olgan.

999-yilda Buxoroni egallab, somoniylar davlatiga barham bergan bu sulola islomni davlat dini sifatida qabul qilgan. Shu davrda Qutadg'u bilig va Devonu lug'otit turk yaratilgan.

Chingiziy naslidan bo'lgan bu sulola 1500-1507-yillarda temuriylar hukmronligiga barham berdi. Abdullaxon II tarqoq davlatni birlashtirdi va karvonsaroy, sardoba hamda savdo gumbazlari qurdirdi.

1370-yilda Amir Temur Samarqandni poytaxt qilgach boshlangan davr me'morchilik va ilmni birga yuksaltirdi. Ulug'bek rasadxonasi hamda Hirotdagi Navoiy va Behzod ijodi shu bosqich natijasi.

Rim bo'ysundirilgan xalqlarga fuqarolik berib, isyon ehtimolini kamaytirgan. Yo'llar, suv o'tkazgichlar va beton uning muhandislik merosi, huquq esa eng uzoq ta'sir qoldirgan qismi.

Yuzlab polis bir-biri bilan urushgan, ammo til, din va Olimpiya o'yinlari ularni bog'lab turgan. Falsafa, fojia janri va isbotga asoslangan matematika shu davr merosi hisoblanadi.

Aholisi o'zini rimlik deb atagan davlat Yustinian to'plagan qonunlar va Aya Sofiyani qoldirgan. 1453-yilda Konstantinopol olingach, shahardan qochgan olimlar qo'lyozmalar bilan Italiyaga bordi.