Tarix

Xammurapi qonunlari toshga o'yib yozilgan va ochiq joyga qo'yilgan. Navuxodonosor II davrida shahar yana yuksaldi, miloddan avvalgi 539-yilda esa Kir Buyuk Bobilni jangsiz oldi.

Ossuriya doimiy professional qo'shin, temir qurol va qamal texnikasiga tayangan, bo'ysundirilgan xalqlarni esa ommaviy ko'chirgan. Nineviya miloddan avvalgi 612-yilda olinib vayron qilindi.

Rim bo'ysundirilgan xalqlarga fuqarolik berib, isyon ehtimolini kamaytirgan. Yo'llar, suv o'tkazgichlar va beton uning muhandislik merosi, huquq esa eng uzoq ta'sir qoldirgan qismi.

Amudaryoning quyi oqimidagi bu sivilizatsiya butunlay sun'iy sug'orishga tayangan va kanallarni saqlash uyushgan mehnat talab qilgan. Cho'lda yuzlab qal'a xarobasi saqlanib qolgan.

Yuechji qabilalaridan chiqqan bu davlat Shimoliy Hindistondan bugungi O'zbekiston janubigacha yoyilgan. Uning karvon yo'llari orqali buddizm sharqqa o'tgan, Gandhara san'ati esa cho'qqisiga chiqqan.

552-yilda jujanlarga qarshi isyondan tug'ilgan xoqonlik Mo'g'ulistondan Qora dengizgacha cho'zilgan. Undan qolgan O'rxun bitiklari turkiy tildagi eng qadimiy yozma yodgorlik hisoblanadi.

Mustaqil shahar-davlatlardan iborat o'lka savdo koloniyalarini Xitoygacha yoygan. Afrosiyob freskalari va Xitoy devori yaqinidan topilgan sug'd xatlari uning keng aloqalarini ko'rsatadi.

Kir Buyuk tuzgan imperiya mahalliy din va zodagonlarni saqlab qoldi, Doro I esa uni yigirmatacha satraplikka bo'ldi. So'g'diyona, Baqtriya va Xorazm ham uning tarkibida bo'lgan.

Parfiyani ag'dargan sulola zardushtiylikni davlat diniga aylantirdi va Ktesifonni poytaxt qildi. 636-yilda Qodisiya jangidagi mag'lubiyatdan keyin davlat bir necha yil ichida yo'q bo'ldi.

O'lkaning markaziy shahri Baqtra — hozirgi Balx bo'lgan. Ay Xonumda topilgan yunon uslubidagi teatr va gimnaziya hamda Tilla Tepadagi oltin buyumlar uning qorishgan madaniyatini ko'rsatadi.

Yuzlab polis bir-biri bilan urushgan, ammo til, din va Olimpiya o'yinlari ularni bog'lab turgan. Falsafa, fojia janri va isbotga asoslangan matematika shu davr merosi hisoblanadi.

Aholisi o'zini rimlik deb atagan davlat Yustinian to'plagan qonunlar va Aya Sofiyani qoldirgan. 1453-yilda Konstantinopol olingach, shahardan qochgan olimlar qo'lyozmalar bilan Italiyaga bordi.

1948-yildan joriy etilgan irqiy ajratish tizimi xalqaro sanksiya va ichki qarshilik ostida yemirildi. 1990-yilda ozod qilingan Mandela de Klerk bilan muzokara olib bordi va prezident bo'ldi.

Kongress va Gandining zo'ravonliksiz qarshiligi harakatni ommaviy qildi, urushdan charchagan Britaniya esa ketishga majbur bo'ldi. Bo'linishdan keyin o'n millionlab odam ko'chishga tushdi.

Sovet Ittifoqi Kubaga raketa joylashtirgach, Kennedi zarba o'rniga blokada e'lon qildi. Muzokara natijasida raketalar olib chiqildi, AQSh Turkiyadagi raketalarini esa jimgina qaytardi.

ARPANET doirasida 1969-yilda ikki kompyuter o'rtasida birinchi aloqa o'rnatildi. 1970-yillarda TCP/IP protokoli, 1989-yilda esa Tim Berners-Li Butunjahon o'rgimchak to'rini yaratdi.

Shohjahon rafiqasi Mumtoz Mahal xotirasiga qurdirgan maqbara ustida ish yigirma yildan ortiq davom etdi. Uning kuchi bezakda emas, nisbatda: qo'sh gumbaz va to'rtga bo'lingan bog' rejasi.

Qurilish 1859-yilda boshlanib o'n yil davom etdi va unga minglab misrlik dehqon majburan jalb qilindi. Misr qarzni to'lay olmay ulushini sotdi, 1956-yilda esa Nosir kanalni milliylashtirdi.

Edisondan oldin ham o'nlab tadqiqotchi shu ustida ishlagan. Uning haqiqiy hissasi butun tizimda edi: 1882-yilda Nyu-Yorkda ishga tushgan elektr stansiyasi bir necha yuz binoni yoritdi.

1914-yil iyunida Sarayevodagi o'ldirish ittifoq zanjirini ishga tushirdi, G'arbiy frontda esa urush okopga tiqilib qoldi. Yakunida to'rtta imperiya quladi va Yevropa xaritasi qaytadan chizildi.

1853-yilda Perri kemalar bilan kelgach, Yaponiya o'z zaifligini ochiq ko'rdi va 1868-yilda sogunlik ag'darildi. Yangi hukumat feodal tuzumni bekor qilib, chet el namunalarini tanlab o'rgandi.

Fevralda Petrograddagi non tanqisligi namoyishga aylandi va Nikolay II taxtdan voz kechdi. Muvaqqat hukumat urushni davom ettirdi, oktyabrda esa bolsheviklar hokimiyatni egalladi.

6-avgustda Xirosimaga, uch kundan keyin Nagasakiga bomba tashlandi va Yaponiya 15-avgustda taslim bo'lishini e'lon qildi. Qarorning to'g'riligi haqidagi bahs bugungacha hal bo'lmagan.

1939-yil sentyabrida Germaniya Polshaga hujum qildi, 1941-yilda esa urush Sovet Ittifoqi va AQShni qamradi. O'zbekistondan bir yarim millionga yaqin kishi frontga ketdi, uchdan biri qaytmadi.