Tarix

Sulton Sanjar qirq yildan ortiq Xurosonni boshqardi va saljuqiylar davlatining oxirgi kuchli hukmdori bo'ldi. Uning Marvdagi maqbarasi o'rta asr me'morchiligining yirik namunasi.

Husayn Boyqaro 1469-yildan 1506-yilgacha Hirotni boshqargan va Alisher Navoiy bilan hamkorlikda shaharda kamdan-kam uchraydigan madaniy muhit yaratgan. U "Husayniy" taxallusi bilan she'r yozgan.

Amir Temurning o'g'li Shohruh Mirzo otasi vafotidan keyingi tarqoqlikni bartaraf etib, davlatni qirq yil boshqardi. Uning davrida Hirot madaniyat markaziga aylandi.

Kanishka II asrda Markaziy Osiyodan Shimoliy Hindistongacha cho'zilgan Kushon saltanatini boshqargan. Uning davrida buddizm savdo yo'llari orqali shimolga tarqaldi, Gandhara san'ati esa gulladi.

Qadimgi rivoyatga ko'ra, sak cho'poni Shiroq fors qo'shinini ataylab suvsiz cho'lga boshlab kirgan va o'z hayoti evaziga elini qutqargan. Hikoya antik muallif Polien asarida saqlangan.

Gerodot rivoyatiga ko'ra, massagetlar malikasi To'maris miloddan avvalgi VI asrda Ahamoniylar shohi Kir Buyukni jangda mag'lub etgan va u shu jangda halok bo'lgan.

Spitamen miloddan avvalgi IV asrda Aleksandr Makedonskiy qo'shiniga qarshi ikki yil kurashgan. Ochiq jangdan qochib, kichik otliq guruhlar bilan kutilmagan hujum taktikasini qo'llagan.

Muqanna VIII asrda Movarounnahrda abbosiylar hokimiyatiga qarshi bir necha yil qo'zg'olon boshqargan. Tarafdorlari oq kiyim kiygani uchun harakat "oq kiyimlilar qo'zg'oloni" deb ham ataladi.

Qutayba ibn Muslim VIII asr boshida Movarounnahrni Umaviylar xalifaligi tarkibiga qo'shdi. Uning yurishlari mintaqada islom davrining boshlanishini belgilab berdi.

Alouddin Muhammad Xorazmshohlar davlatini eng katta chegaraga yetkazdi, ammo mo'g'ul elchilarini o'ldirtirib bosqinni keltirib chiqardi. Davlati ikki yilda quladi.

Mahmud G'aznaviy 998-yilda taxtga chiqib, G'azna shahridan turib yirik davlat boshqargan va Hindistonga ko'p bor yurish qilgan. Uning saroyida Beruniy ishlagan.

Ismoil Somoniy IX asr oxirida Somoniylar davlatini mustahkamladi va Buxoroni poytaxt qildi. Uning davrida shahar islom olamining yirik ilmiy markazlaridan biriga aylandi.

Samarqand yaqinida tug'ilgan al-Motrudiy sunniy islomdagi ikki asosiy aqida maktabidan birini shakllantirdi. Markaziy Osiyo va Turkiya musulmonlarining aksariyati shu yo'nalishga mansub.

Xorazmlik az-Zamaxshariy arab tili va Qur'on tafsiri bo'yicha asarlar yozdi. Uning "Al-Kashshof" tafsiri til va balog'at tahlili bilan mashhur bo'lib, asrlar davomida o'qitilgan.

Xorazmlik Najmiddin Kubro tasavvufda o'z maktabini yaratdi va ruhiy holatlarni tahlil qilish bo'yicha asarlar yozdi. U 1221-yilda Urganch mudofaasida halok bo'lgan.

Ali Qushchi Ulug'bek rasadxonasining yetakchi olimlaridan biri edi. Ustozi halok bo'lgach, u "Ziji"ni Usmonlilar davlatiga olib bordi va asarning saqlanib qolishini ta'minladi.

Yusuf Xos Hojib 1069-yilda "Qutadg'u bilig" dostonini yozdi. Bu turkiy tildagi birinchi yirik islomiy adabiy asar bo'lib, adolatli boshqaruv haqidagi qarashlarni bayon etadi.

Mahmud Qoshg'ariy XI asrda turkiy tillarning birinchi qomusiy lug'atini yaratdi. Asar so'zlar bilan birga xalq maqollari, she'rlari va dunyo xaritasini ham o'z ichiga oladi.

Termizda tug'ilgan Imom at-Termiziy sunniy islomdagi olti asosiy hadis to'plamidan birini yaratdi. U hadislarni ishonchlilik darajasi bo'yicha tasniflash usulini kiritgan.

Alisher Navoiy turkiy tilda "Xamsa" yaratib, bu tilning she'riyat uchun forsdan kam emasligini isbotladi. U shoir bo'lishi bilan birga davlat arbobi va homiy ham edi.

Xoja Ahror Vali XV asrda Samarqandda yashagan naqshbandiy shayx bo'lib, temuriy hukmdorlarga ta'sir o'tkazgan. U o'z nufuzini soliqlarni yengillatish uchun ishlatgani bilan tanilgan.

Buxoro yaqinida tug'ilgan Bahouddin Naqshband dunyodagi eng keng tarqalgan so'fiy tariqatlaridan biriga asos soldi. Uning "Dil ba yoru dast ba kor" shiori tariqatning mohiyatini ifodalaydi.

Ahmad Yassaviy tasavvuf ta'limotini turkiy tilda, oddiy xalq tushunadigan she'rlar orqali yetkazdi. Uning "Devoni hikmat" asari turkiy adabiyotning eng qadimiy namunalaridan biri.

Marg'ilonlik al-Marg'inoniy hanafiy huquqining eng nufuzli qo'llanmasi "Hidoya"ni yozdi. Asar Markaziy Osiyodan Hindistongacha sudlarda asosiy manba sifatida ishlatilgan.