Tarix

Ibn Battuta XIV asrda Afrikadan Xitoygacha bo'lgan yerlarni kezib chiqdi va sayohatlarini kitobga yozdi. U o'rta asrlarning eng ko'p yurgan sayyohi hisoblanadi.

Otaturk Usmonlilar imperiyasi qulagach Turkiya Respublikasiga asos soldi va keng islohotlar o'tkazdi. Uning davrida alifbo, huquq va ta'lim tizimi butunlay o'zgardi.

Qariyb qirq olti yillik hukmronlikda imperiya hududi Vengriyadan Arabistongacha cho'zildi, Vena qamali esa kengayishning chegarasi bo'lib qoldi. Laqabi qonunlarni tartibga solgani uchun berilgan.

1453-yilgi qamalda Mehmed ulkan zambaraklar quydirdi va kemalarni quruqlik orqali ko'rfazga o'tkazdi. Shahar qulagach Vizantiya imperiyasi mavjud bo'lishdan to'xtadi, sulton esa uni poytaxt qildi.

Nizomiy Ganjaviy besh dostondan iborat "Xamsa" to'plamini yaratib, keyingi asrlar adabiyotiga namuna berdi. Navoiy ham o'z "Xamsa"sini unga javob tariqasida yozgan.

Jaloliddin Rumiy XIII asrda yashagan so'fiy shoir bo'lib, uning "Masnaviy" asari tasavvuf adabiyotining cho'qqisi hisoblanadi. Bugun u dunyoda eng ko'p o'qiladigan shoirlardan biri.

Hofiz Sheroziy umrining katta qismini Sherozda o'tkazgan va beshyuzga yaqin g'azal qoldirgan. Eronda uning devonidan fol ochish an'anasi bugungacha saqlanib qolgan.

Saadiy Sheroziy o'ttiz yilcha safarda yurib, turli tabaqadagi odamlarni ko'rgan. Uning nasr va she'r aralashmasidan iborat "Guliston" asari Sharq maktablarida asrlar davomida darslik bo'lgan.

Firdavsiy "Shohnoma" ustida o'ttiz yildan ortiq ishlagan; asar ellik mingdan ortiq baytdan iborat. U ataylab sof fors tilida yozib, bu tilning adabiy qudratini isbotlagan.

Umar Xayyom bugun ruboiylari bilan tanilgan, o'z davrida esa avvalo matematik va astronom sifatida qadrlangan. U tuzgan "Jaloliy" quyosh taqvimi juda yuqori aniqlikka ega bo'lgan.

Al-Kindiy IX asrda yunon falsafasini islom olamiga tanishtirgan birinchi yirik mutafakkir hisoblanadi. Uning shifrni ochish risolasi chastota tahlilining birinchi yozma tavsifi sanaladi.

Ar-Roziy IX-X asrlarda ishlagan tabib va kimyogar bo'lib, chechak hamda qizamiqni birinchi bo'lib ilmiy tarzda farqlagan. U tajribaga tayangan tibbiyotning erta namoyandasi edi.

Bursada tug'ilgan Qozizoda Rumiy Samarqandga kelib, Ulug'bek madrasasida bosh mudarris bo'lgan va rasadxona ishlarida qatnashgan. Uning sharhlari madrasalarda darslik sifatida ishlatilgan.

Umar ibn Xattob 634-yildan 644-yilgacha islom davlatini boshqargan; uning davrida xalifalik Suriya, Misr va Eronni o'z ichiga oldi. U devon tizimi va hijriy taqvimni joriy etgan.

Xalifa al-Ma'mun 813-yildan 833-yilgacha hukmronlik qilib, Bag'doddagi "Bayt ul-hikma" markazini to'liq shaklga keltirdi. Uning saroyida al-Xorazmiy va al-Farg'oniy ishlagan.

Horun ar-Rashid VIII-IX asrlarda Abbosiylar xalifaligini boshqargan va uning davri islom olamining oltin davri hisoblanadi. U "Ming bir kecha" ertaklariga ham kirgan.

Salohiddin Ayyubiy avval tarqoq musulmon kuchlarini birlashtirdi, so'ng 1187-yilda Hattin jangida salibchilarni yengdi. Shu g'alabadan keyin Quddus qamaldan so'ng taslim bo'ldi.

Chingiz Aytmatov asarlari yuzdan ortiq tilga tarjima qilingan va uni Markaziy Osiyodan chiqqan eng mashhur yozuvchiga aylantirgan. U afsona bilan zamonaviy hayotni birlashtirgan.

Said Ahmad hikoyalarida iliq hazil bilan jiddiy ijtimoiy kuzatishni birlashtirgan. Uning "Kelinlar qo'zg'oloni" komediyasi 1970-yillarda sahnaga chiqqan va o'nlab mamlakatda qo'yilgan.

Abdulla Oripov XX asr o'zbek she'riyatining yirik vakili va O'zbekiston davlat madhiyasi matnining muallifi. Uning she'rlari milliy ong uyg'onishida muhim rol o'ynagan.

Erkin Vohidov ijodida klassik aruz va erkin she'r birga keladi; "O'zbegim" qasidasi uning eng mashhur asari hisoblanadi. U Gyotening "Faust" asarini o'zbek tiliga tarjima qilgan.

Ibn Xaldun XIV asrda "Muqaddima" asarini yozib, jamiyat va davlatlarning qonuniyatlarini tahlil qildi. Ko'plab olimlar uni sotsiologiya fanining asoschisi deb biladi.

Sharof Rashidov 1959-1983-yillarda O'zbekiston rahbari bo'lgan. Uning davri respublika tarixidagi eng uzoq va eng bahsli boshqaruv davrlaridan biri hisoblanadi.

Koshiy Ulug'bek rasadxonasida ishlagan va o'z davrining eng kuchli hisobchisi edi. Uning pi soni va o'nlik kasrlar bo'yicha ishlari matematika tarixida muhim o'rin tutadi.